و أما نحو : و اما مانند اين دو آيهء شريفه : وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ ( الأنعام / 27 ) . لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ ( الأعراف / 100 ) به خلاف آيات قبل است زيرا ، هرچند فعل شرط لفظا مضارع است لكن از آن اراده ماضى شده است زيرا در هردو آيه فعل « ترى » و « نشاء » محقق الوقوع است بنابراين « لو » در اين دو آيه از قسم اول يعنى « لو » شرطيه امتناعيه ماضويه است و همچنين شعر كعب بن زهير در مدح پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيز اين‌گونه است : « لقد أقوم مقاما لو يقوم به * أرى و أسمع ما لو يسمع الفيل » « 1 » لظلّ يرعد إلّا أن يكون له * من الرّسول بإذن اللّه تنويل شاهد : در « لو » مذكور در جملهء « لو يسمع الفيل » است كه « لو » شرطيه ماضويه امتناعيه است زيرا از فعل بعد از آن اراده ماضى يا حال شده است و مىدانيم كه افعالى كه در زمان حال واقع مىشوند چون تحقيقى هستند در حكم ماضى مىباشند پس « لو » در اينجا شرطيه مستقبله به معناى « إن » نمىباشد زيرا اين كلمه هرگز بر افعالى كه زمان تحقق آنها ماضى و حال باشد داخل نمىشود . تركيب شعر : لام جواب براى قسم مقدر و « أقوم » فعل مضارع متكلم وحده « مقاما » ظرف مكان و جمله « لو يقوم به » صفت براى « مقاما » و فاعل « يقوم » كلمهء « الفيل » است كه « يسمع » نيز بر آن با « يقوم » تنازع دارد ، و جمله « أرى و أسمع ما لو يسمع الفيل » حال از فاعل « أقوم » است و « ما » موصوله مفعول « أرى » يا « أسمع » بنابر تنازع و جواب « لو » اول « لظل » است كه جواب « لو » دوّم به قرينه آن حذف شده است . معناى شعر : « قسم مىخورم كه محققا قرار گرفته‌ام در مكانى كه اگر فيلى در آن جايگاه قرار مىگيرد و در حالى كه مىبينم و مىشنوم آنچه كه اگر فيلى - با آن عظمت - آن را بشنود هرآينه مىگردد او مضطرب و لرزان مگر اينكه از جانب رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و به اذن خداوند متعال براى او امان و عفوى باشد » .

--> ( 1 ) - شرح شواهد المغني : 2 / 647 ، شرح أبيات مغنى اللبيب : 5 / 49 .